Rousseau's vinger op de tere plek

De moderne controller heeft veel te danken heeft aan onze verlichtingsfilosofen, vind ik. Daar heb ik al een paar columns in ons Controllers Netwerk aan gewijd. De verlichtingsingang naar de zin en inhoud van je controllersfunctie is leuk. Het biedt je hopelijk een verrassend en nieuw inzicht in je rol als controller. Maar misschien nog belangrijker: het geeft je nieuwe ideeën over hoe je die rol kan invullen.

Heb ik je nog niet kunnen inspireren met Kant, Spinoza en Descartes? Dan pak ik nu een heel andere ingang: Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Vaak een lieveling van links denkenden. Niet de ratio staat bij hem centraal, maar de uitdaging om het goede in de mens naar boven te halen en niet te laten ondersneeuwen. Een belangrijke gedachte van Rousseau maakt dat duidelijk (vrij vertaald):

“Het algemeen belang (van een staat, bedrijf of gewoon een groep mensen) is niet de simpele optelling van de eigen belangen van de deelnemers. Om het algemeen belang te realiseren moet het van te voren worden vastgesteld en overeengekomen door de deelnemers. Anders sneeuwt het onder door corrumperend particulier belang.”   

Tja, niet echt een gedachte van een hardcore laissez faire neo-liberaal. Toch geeft hij, naar mijn mening, de moderne controller relevante uitdagingen mee:

  1. Zorg dat de bedrijfsstrategie een koers is die door alle stakeholders wordt ondersteund. Alleen dan heb je gezamenlijke doelen en een aanpak waar particuliere belangetjes zijn uitgezeefd en waar je als team acties op kunt nemen om gezamenlijke doelen te bereiken. Of andersom, waarmee je acties kunt killen die er niet aan bijdragen. De onafhankelijkheid van de controller die midden in zijn/haar bedrijf staat kan hier dus perfect acteren.  
  2. Maak je strategie een hoeksteen van je internal control framework. Tijdens de uitvoering lopen alle acties gevaar te worden ingegeven door eigen belang. Het hoeft niet per sé zo te zijn, maar je moet er voordurend op letten om het niet te laten gebeuren. De hard en soft controls die door controllers worden ingesteld en bewaakt, moeten het beste van mensen naar boven halen om de gewenste resultaten van de hele groep te realiseren. En afrekenen met individueel gedrag dat alleen eigen belang nastreeft. Dit werk van de controller is dus onmisbaar voor het succes van zijn/haar bedrijf.

Wat ik zo leuk vind aan Rousseau is dat hij inhoud en invloed niet los van elkaar ziet. Wat is een controller waard die alleen rationeel is? Niets. Hij moet interveniëren, gedrag beïnvloeden in een sociaal systeem die zijn donkere kantjes heeft. Alleen dan heeft de controllersfunctie zin. Als we het hebben over de controller als business partner, dan was Rousseau er toch lekker vroeg bij.

Bart Vermaas

September 2015